De brieven

van

Samuel Rutherford

in leven professor en predikant aan de academie en kerk van St. Andrew’s in Schotland

In het Nederlands vertaald door

Jakobus Koelman

bedienaar van het Heilig Evangelie te Sluis in Vlaanderen

362 Brieven in drie delen

Deel 1, brieven 1-100

Ulieden bent ‘t voorname voorwerp van al mijn arbeid, ulieden te bevestigen en te versterken in uw goede weg, opdat u vaststaat in de Heere, en ulieden te besturen en te geleiden door het licht van het Woord tot de genieting van uw God en Zaligmaker, is mijn grote werk, waarin ik zal voortgaan, zolang het de opperste Herder gelieven zal, mij onder ulieden te gebruiken; en ‘t zal de vervulling van mijn wens zijn, zo ik in dit opzicht van mij over ulieden leven en sterven mag. Er is niets te kostelijk, dat ik voor ulieden niet zou hebben, en niets zo zwaar om te doen of te lijden, hetwelk ik niet tot uw opbouwing, graag door Gods genade begeer te ondergaan; hoewel ik weet, dat mijn kracht en bekwaamheid klein is, zo is toch dat alles voor ulieden ten beste, en wat mij de Heere verder uit Zijn volheid zal meedelen. Ik zou ook gaarne voor ‘t algemeen, voor de kerk van Nederland nuttig zijn. Doch niet zo, dat het tot uw nadeel zou zijn. En zo heb ik hier deze brieven van Rutherford voor ‘t algemene goed van de vromen in ons land vertaald, maar mijn oog heb ik bijzonder op ulieden gehad; waarom ik ook geraden gevonden heb, ulieden afzonderlijk aan te spreken, en te vertonen de uitstekende nuttigheid en zoetheid van deze brieven; nadat ik ulieden een historisch verhaal zal gedaan hebben van ‘t leven en sterven van de schrijver; dat degenen, die hem van nabij en in lengte van tijd gekend, en met hem omgegaan hebben, en in ‘t bijzonder, die de brieven in de moedertaal heeft laten drukken, hebben verklaard.

Deze man Gods, Samuel Rutherford, was een Schotsman van geboorte, een edelman van afkomst; hij is opgevoed in de scholen en colleges, en was al vroeg tot verwondering wegens zijn uitnemende begaafdheden, werd zelfs toen al aangezien als een persoon, van wie grote dingen mochten verwacht worden. Hebbende de loop van zijn studiën voleindigd, is hij nog zeer jong zijnde professor gemaakt in de Filosofie in ‘t college van Edinburgh (waarin hij was opgeleid) van daar is hij bevorderd tot de predikdienst in de gemeente van Anwoth, die hem geroepen heeft, en tot welke hij is gekomen, zonder enige verbintenis te geven aan de Bisschop van Galloway, en dat door middel van de Hoogedele Heer, Markgraaf van Kenmur, aan wiens zeer Godzalige huisvrouw hij zoveel brieven geschreven heeft; in deze gemeente arbeidde hij dag en nacht, met groot succes, alzo ‘t geheel land daaromtrent hem was, en zichzelf rekende, als zijn bijzondere kudde. Daar was het, dat hij dat grote meesterstuk van geleerdheid schreef tegen de Arminianen (dat toch maar was een kort begrip van wat hij toen beoogde) genaamd Exercitationes Apologeticae pro divina gratia, contra Jacobum Armium, eiusque sectatores, et Jesuitas; dat hij aan de voornoemden markgraaf de heer Johannes Gordon heeft toegeëigend, en is het eerst gedrukt in ‘t jaar 1036 te Amsterdam, daarna herdrukt te Franeker. Door dit geleerde en fijne schrift is zijn naam en geleerdheid in Nederland alleszins bekend geworden, gelijk ook door een ander uitnemend geleerd boek, in ‘t Latijn tegen de Jezuïeten, Arminianen, en Socinianen geschreven, en te Edinburgh gedrukt in ‘t jaar 1650, genaamd Disputatio Scholastica de Divina Providentia, welke twee boeken mij op de Utrechtse Academie zijnde, zonderling behaagden, en gretig door mij werden gelezen; waardoor dan mijn verlangen van zijn onderwijzing in de Academie daar te genieten, niet weinig ontstoken werd; want daar was hoop van hem te krijgen: nademaal toen de Achtbare Magistraat van Utrecht, in ‘t jaar 1651 (als de Hooggeleerde en voortreffelijke man Carolus Dematius, wiens naam in zegening zij, aan de Academie en kerk van Utrecht door de dood ontnomen was) deze Rutherford had beroepen tot Professor in de Theologie, als hebbende verstaan zijn ongewone geleerdheid, Godzaligheid, en ijver voor het Huis des Heeren; en had zijn broeder, die onder onze Staten diende, en daarna nog te Utrecht in de Heere ontslapen is, naar hem met de beroepsbrief toegezonden, om te beproeven, of zij hem uit zijn Vaderland naar Nederland konden doen overkomen, om door zijn persoon en leer, Gods Huis te bouwen, en de Academie en de Theologische stoel te versieren, maar ‘t gebeurde, dat hij in ‘t heen reizen door de Engelsen op zee genomen werd, en onder anderen ook van die beroepsbrief beroofd werd. En zijnde evenwel voortgereisd naar Schotland tot zijn broeder heeft hij hem wel de wil en begeerte van hun Achtbaarheden verklaard, maar omdat hij de authentieke brief van ‘t beroep verloren had, heeft hij maar de hoop van hem te krijgen meegebracht: zo is hij dan wederom daarheen van de Ed. Magistraat gezonden, met een nieuwe brief van ‘t beroep voorzien, maar omdat ondertussen Olivier Cromwel de Koning, in datzelfde jaar in Schotland gekroond zijnde, uit het land had verdreven, zijn leger verslagen hebbende, zo weigerde hij zijn Vaderland te verlaten, zeggende, hij kon dat volgens zijn geweten niet doen, terwijl de Kerk in groot gevaar en benauwdheid was. Zo geliefde het de Heere God niet, dat deze deftige Theologant tot ons zou overkomen, die nevens de twee grote Engelse Theologanten, die op het fijnste en krachtigste de Arminianen hebben onder gebracht, Guilielmus Amesius, en Guilielmus Twissus waardig is genoemd te worden de hamer van de Arminianen, gelijk dat ook bijzonder blijkt uit een derde boek tegen hen, dat lang na zijn dood is uitgekomen, namelijk in ‘t jaar l668 te Utrecht, genaamd Examen Arminianismi, waarvan de zeer geleerde Professor Matthias Nethenus, die de druk ervan met veel moeite bezorgd heeft, dit heerlijk getuigenis geeft in de voorrede tot de lezer: "Uit al de boeken, die onze Theologanten in ‘t Latijn tegen de Remonstranten geschreven hebben, ken ik niet een, die zo ten volle geleerd, krachtig, in goede methode, en tegelijk zoveel doenlijk was, kort en derhalve zo gepast op de nuttigheid van de aankomelingen en van die meer geleerdheid hebben; de ganse leer van de Remonstranten heeft onderzocht, en de rechtzinnige leer van onze Kerken daartegen heeft beschermd, als wel dit tegenwoordige boek van Rutherford, dat ik daarom als van de beste slag durf aanprijzen." Maar om weer tot zijn leven te komen. Als hij dat eerste boek had geschreven en uitgegeven, zo heeft niet alleen de Bisschop van de Provincie van Galloway, zonder wiens goedkeuring hij de bediening des Woords in de Kerk van Anwoth had aangenomen, hem beschuldigd, maar ook de andere Bischoppen, en dat wegens die Apologetische Oefeningen (zo gezond waren die mannen in ‘t geloof) en zij hebben hem in hun hof voor recht geroepen, wegens enige woorden, die hij in de predikatie gezegd had van de zonde van het koninkrijk. Maar hoewel hij voor hun hoge commissiehof verscheen, zo declineerde hij toch hun rechterlijk oordeel, als niet kunnende haar erkennen als rechters door Christus aangesteld; waarop dan de bisschoppen hem in ‘t jaar 1636 van zijn predikdienst hebben afgezet, en hebben hem ver van Anwoth naar Aberdeen heen weggezonden en hem daar gevangen gehouden, vanwaar hij deze brieven en meer andere aan zijn vrienden geschreven heeft. Daar is hij gevangen gebleven tot het jaar 1638, wanneer er een heerlijke en gelukkige omkering van de zaken in Schotland kwam, toen is hij tot zijn kerk wedergekeerd, waarover hij in de gevangenis nacht en dag was bekommerd geweest. Doch evenwel heeft hij die kerk niet lang kunnen bijzijn en ten dienste staan: want in ‘t volgende jaar 1639, (vijftien jaar, nadat hij de Academische studiën en oefeningen had vaarwel gezegd) is hij door de algemene kerkelijke vergadering, uit die Kerk tot Professor van de Theologie aan de Academie, en tot Predikant in de kerk te St. Andrews geroepen; welke stad zijnde de stoel van de Aartsbisschop, de rechte kweekplaats was van alle bijgeloof’ in de Godsdienst, en dwaling in de leer, en de verzamelplaats van alle onheiligheid in de wandel onder de studenten, waar God de onvermoeiden arbeid van Zijn dienaar zo zonderling heeft gezegend, en in ‘t leren in de scholen en in de gemeente, dat die stad werd als een Libanon, waaruit cederen genomen werden, om des Heeren Huis, door ‘t ganse land te bouwen, welke nog niet weinige op deze dag zijn, die genade verkregen hebben van de Heere, om Zijn getrouwe getuigen te zijn, tegen Schotlands tegenwoordige, schandelijke en onvergelijkelijke afval.

Toen is hij door de algemene vergadering, met andere waarde leraars Alexander Herderson, Georgius Gillepy, Robertus Bailie enz., in ‘t jaar 1643, afgezonden naar de vermaarde Synode van Londen, waar hij uitnemende goede plichten heeft aangewend ten goede van de kerk van Engeland en Schotland, hebbende gedurende de tijd van zijn woning daar verscheidene nuttige schriften uitgegeven; tien redelijk grote boeken, zo van twistgesprekken als van oefening, behalve twee uitnemende predikatiën voor ‘t parlement van Engeland heeft hij in ‘t Engels beschreven en uitgegeven; welke alle bewijs geven van zijn uitnemende geleerdheid en bijzondere Godzaligheid en heiligheid, zelfs daar hij de donkerste stof verhandelt, die naar ‘t schijnt allerverst af waren van de oefening, daar merkt men, dat hij een geur van heiligheid geeft. Het was een man van onvergelijkelijke arbeidzaamheid en heilige ijver, als hij omtrent zijns Meesters werk bezig was; zodat hij gestadig scheen te bidden, gestadig te spreken, gestadig te catechiseren, steeds zieken te bezoeken, van huis tot huis op te wekken, zoveel te onderwijzen in de scholen, en zoveel tijd te verslijten met de jongelingen, alsof hij van de gehele wereld daarbuiten afgezonderd was, en tegelijk zoveel te schrijven, alsof hij gestadig in zijn studeerkamer was opgesloten geweest (waarvan genoegzaam bewijs kunnen geven niet alleen de menigerlei boeken die hij in ‘t licht gegeven heeft, maar ook de grote menigte van papieren met zijn hand beschreven, zo van de twistpunten als van de oefeningen, die hij nagelaten heeft en tot publiek gebruik en voordeel verordend had, maar die nu met hem begraven zullen zijn, en ‘t licht niet zullen zien, omdat ze zijnde gelijk de schilderij van Apelles, die door zijn eigen penseel moest volmaakt, of geheel ter zijde gelegd worden, hij zijn pen met zich genomen heeft, weinigen nalatend in dit geslacht, die zouden durven ondernemen zijn gedachten op te volgen en te volmaken, of zo iemand het mocht beproeven, het zou in het einde wezen, gelijk de dichter zegt: Humano capiti cervicem jungere equinam (een paardenhals bij een mensenhoofd), zodat die ene Mr. Rutherford vele bekwame godzalige mannen ineen scheen te zijn, of een, die met de genade en bekwaamheden van velen voorzien was.

Zijn manier van leven, in alle godzaligheid en heilige wandel, maakte hem lief aan alle lief hebbers van de heiligheid. Hij was een rechte Johannes de Doper, totus vox, geheel een roepende stem, een stem in zijn kleding, gebaren en omgang, in zijn leven en in zijn dood; hij had die barmhartigheid van de Heere verkregen, dat hij zelfs, als hij niets zei, tot allen predikte, die zijn wandel zagen (waarvan men merkte dat die in de hemel was, terwijl hij onder de mensen verkeerde) dat er niets goed was, als nabij God te zijn.

Zijne nederigheid en zelfverloochening was ongemeen; vele dingen maakten hem aangenaam aan Gods kinderen, maar bijzonder maakte het hem lief aan hen, dat hij zijn grote genade als een Christen en de uitnemendheid van zijn bekwaamheden als een gestudeerde, overdekte met het voorhang van nederigheid, die het voornaamste sieraad van een begenadigden geest is, dat ook maakte dat het één en ander met meerder luister uitscheen, en naast hun natuurlijke en inwendige schoonheid een bijkomende glans en afschijnsel gaf aan die menigte gaven en genaden, die tegelijk in hem te vinden waren. Het was openbaar aan allen, die maar een weinig kennis aan hem hadden, dat zijn zedigheid en nederigheid zodanig was, dat hij in al zijn uitnemendste verschijningen voor God, uit het oog poogde te zijn, opdat hij door op te staan schuldig mocht worden, in zich aan te nemen enig deel van die eer, die Hem alleen toekomt, uit Welke alle dingen zijn, en tot Welke alle dingen zijn. Ook verloor hij hierdoor niets, want aldus werd hij groot in het koninkrijk Gods, zijn neerwaarts groeien in die hoge en Evangelie versierende genade en nederigheid, deed hem opwaarts groeien in gunst bij God en alle goed, en zo door zichzelf te verloochenen, en God alleen te zoeken, heeft hij tegelijk gevonden wat hij zocht, en verkregen wat hij niet willig was te nemen, noch zich wilde eigenen als hem toebehorend. Zijne nederigheid was de rechte reden, die hem onverbiddelijk maakte, als zijn vrienden hem gestadig drongen en baden, hij wilde tot algemene stichting deze brieven uitgeven. Doch hij wilde daar niet naar luisteren, maar deed geweld aan de begeerten van velen, dit te weigeren; hoewel het bekend was, dat hij de bevrediging en het voordeel van de ware vromen meer dan zichzelf zocht. De reden was niet omdat hij dezelve onwaardig achtte als een geleerd man, niet gestoffeerd zijnde met een grote menigte dorre schetsen, maar de ware oorzaak, waarom hij die trachtte te onderdrukken en voor de wereld te verbergen was, opdat niemand van hem zou denken, boven ‘t geen betamelijk was, wegens de menigte openbaringen en zielsverkwikkende ontdekkingen, die hij had.

Alleszins was hij een onvergelijkelijk man. Niet één vroom leraar was er in Schotland, die zijn arbeidzaamheid, zijn teerhartigheid, zijn ijver, zijn schijnende en Evangelieversierende wandel kennende, zich verongelijkt zou gerekend hebben, zo hij zich de voortocht gaf, wiens waken en wenen, en onvermoeide arbeid om de waarheid voort te zetten, en de zielen van de mensen nuttig te zijn, hem zonder weerga of zijns gelijk maakte, en zelfs diepe overtuigingen lieten op hen, dat ze te kort kwamen, die met een wel gegrond vertrouwen verwachtten de goedkeuring van: Welgedaan goede en getrouwe dienstknechten, ten dag van hun verschijning, en die sterven in dit geloof, dat als de grote Herder zal verschijnen, zij een onverwelkelijke kroon van heerlijkheid zullen ontvangen.

Hij was een man van kostelijke ondervindingen, bijzonder in tijd van zijn lijden, wat hij geduldig en kloekmoedig uitstond voor de zaak van Christus. Hij was een edel getuige, die voor de Heere opstond in een tijd van groot verval, en de Heere toonde Zich wonderlijk nabij hem. De schutters hebben wel zeer op hem geschoten, maar zijn boog is in stevigheid gebleven; de armen van zijn handen zijn zo gesterkt geworden door de handen des Machtigen Jacobs, dat hij te zwaar was voor allen, die met hem in twistgesprek traden: en als zij meenden dat zij genoeg gedaan hadden, of om hem te dwingen tot een voeging, of om hem te doen bezwijken onder de vruchten van hun verbolgenheid, door hem af te zetten van zijn predikdienst, die hem dierbaarder was dan zijn leven, zo was hij door dit alles niet zozeer tot het lijden gesteld (om eigenlijk te spreken) als hij wel voor een tijd, een weinig afgeweerd was van ‘t geraas, en van de aftrekking die in de wereld is, om alleen met God te zijn. (O zalige eenzaamheid! O zoet gezelschap!) Hij was opgenomen uit het geroep en de verwarring die hier beneden is, naar de berg, waar hij tot een nauwe gemeenschap werd toegelaten en ondervond de zoetheid van die gemeenschap met God, welke hij anderen gepreekt had. Al werd hij van de aarde niet weggenomen, zo werd hij toch niet alleen bewaard van ‘t kwaad dat toen was en nu is in de wereld, maar hij genoot ook zo’n hemel onder zijn zware verdrukkingen, dat al was de bezigheid omtrent zijns Meesters werk bij hem geacht geweest, ver boven zijn eigen vertroostingen, hij zou in gevaar zijn geweest van de ellenden van Zion te vergeten en te zeggen, ‘t is goed voor mij, hier te zijn. Maar hij was zo’n knecht, die het zijn spijs en drank maakte, zijns Meesters wil te doen; hij had Christus zo geleerd, dat hij wat Hem belangde verhief boven zijn hoogste vreugde, en daarom vinden wij hem dikwijls in deze brieven, feesthoudende op de vertroostingen Gods met de tranen in de ogen, terwijl hij aan Zion denkt, en zich te binnen brengt de wanhopige staat van de kudde van Christus (in ‘t bijzonder van zijn eigen) voor welke hij niet bereid was.

Hij vond in zijn eenzaamheid zo’n mate van tegenwoordigheid, die nauwelijks kon verwacht worden buiten de presentiekamer, alwaar volheid is van vreugde en lieflijkheden eeuwiglijk; hij wist meer, in dit gelukkige vertrek, van de oefening van degenen die boven zijn (welke Gode tot Koningen gemaakt zijnde, kronen op hun hoofden hebben, en zijnde ook priesters gemaakt, dezelve aan de Gever opofferen) dan hij had kunnen leren, door alle boeken die in vele eeuwen geschreven zijn door te bladeren, in de grootste uitwendige kalmte en gerustheid. Hij vond zo’n zomervrucht, groeiend uit dat harde hout van Christus’ kruis, hetwelk hem opgelegd was, dat voor zijn smaak zo zoet was, dat ze hem deden versmaden de lekkernijen zijner tegenpartijders en een walg hebben van de zure onsmakelijke vermakelijkheden van de kinderen der mensen, die, hoewel zij in ‘t eerst enig lieflijk zoet in zich schijnen te hebben, nochtans ras de tanden van de eter verstompen, en bitter bevonden worden in de buik en van kwade vertering. Hij vergaderde door zijn lijden voor Christus de vreedzame vruchten der gerechtigheid in zo’n overvloed, dat hij enige korven van die zoete vruchten uitzond onder zijn vrienden, om een goed gerucht te brengen over zijn milddadigen Heere en Meester, die dengenen die Hem volgen, als zij gedrukt zijn met gebrek aan andere vertroostingen, een volle maat vergunt, ja een goede neergedrukte, geschudde en overlopende maat; alsmede om een goede naam te brengen over Christus’ kruis, teneinde het blijkt, dat deze last zo ver is van het leven van een lijdende heilige bitter te maken, dat tegendeel, gelijk het lijden van Christus in hem overvloedig is, alzo mede zijn vertroosting door Jezus Christus overvloedig is.

In zijn banden ondervond hij veel van de heerlijke vrijheid van de kinderen Gods. Hoe menigmaal vinden wij, dat hij zijn afzondering en gevangenis stelde boven al de ondermaanse tevredenheid van zijn vervolgers? Hier weidde hij op deze zuiver en onvermengde vermakelijkheden, die zo’n vrolijkheid in ‘t hart stellen, dat ze al de verborgen droefheid, die er in is, uitdrijft, en de ziel zingen doet, terwijl zij met alle uiterlijke zwarigheden omringd is; terwijl dezulken ondertussen zich met as voeden, en hun buik met de oostenwind vullen, die op de tranen van Gods volk leren, en niet anders schijnen te hebben, om hun rust af te breken, dan hoe zij de kinderen des vredes zullen verontrusten. In dit huis van zijn dienstbaarheid, en onder dit arrest, afgesloten en beroofd van alle schepselen hun troost, was het, dat hij bevond de overklimmende zoetheid van de vertroostingen Gods, die nooit beter smaken, dan wanneer ze allervrijst zijn van de modder, en vermenging van andere genietingen; daar was het dat hij de waarheid bevond van het gezegde van Augustinus: Tanta est dulcedo coelestis gaudii, ut si una guttula difflueret in infernum, totarn amaritudinem inferni absorberet. Indien een druppel van hemelse vreugde in de hel viel, zij zou verzwelgen of verzoeten al die bitterheid van die plaats der pijniging. De liefde Gods, en de blijdschap des Heiligen Geestes, was zo overvloedig in zijn hart uitgestort, terwijl hij in de oven was, dat zijn kruis daardoor niet alleen licht gemaakt werd, en zijn leven plezierig, maar menigmaal vindt men ook dat hij zegt (omdat hij door deze voorsmaak besefte, wat een onbegrijpelijke vertroosting er moet zijn in het onvermijdelijke gezicht en de volle genieting Gods) dat indien er geen andere weg was, om tot de bezitting van die zaligheid te komen, hij zou niet alleen willen kiezen, door een zee van uitwendige zwarigheden te zwemmen, maar ook willen gaan door een poel van vuur en sulfer, om van God zelfs bezeten te worden; en er is niemand, die de begenadigde matigheid van deze heilige man kende, die oordelen zou, dat hij complimenteerde met zo te spreken, ja er is niemand, die bevonden heeft, wat een verkoelende en verkwikkende lommer en overvloedige vertroosting de ziel vindt, in ‘t gezelschap van de Zoon des mensen, terwijl hij met Hem wandelt in het midden van de vlammen van de meest-brandende vurige beproevingen, of hij zou het vreemd vinden, indien hij anders sprak.

De uitnemende alleenspraken met God, die Hem gewoon waren in de tijd van zijn afzondering, hadden zo’n aangenaamheid in Hem gedrukt, dat zijn pen en preken daarna altijd een geur en verf er van hadden; want terwijl anderen maar schetsen preekten, en sommigen spraken, omdat zij geloofden, zo merkte men van hem menigmaal, dat hij niet zozeer als gelovende sprak, maar als ziende. Dat hij zolang met God op de berg was geweest, deed zijn aangezicht steeds daarna blinken in zijn publieke verschijningen; en er was een bijzondere zoetheid in zijn spreekwijze (inzonderheid in de liefde van Christus uit te roepen en aan te prijzen, in de vreugde van de Heilige Geest, of de heerlijkheid van het toekomende leven te verhalen) boven dat er zelfs bij andere heilige mannen gevonden werd. En het was niet, dat hij dit leerde onder de dorre Scholastieken, noch aan de voeten van Aristoteles (hoewel er weinigen waren in die eeuw, die zo’n goede kennis van beiden hadden). Neen, neen, vlees en bloed konden hem dat niet openbaren, hij studeerde boven de wolken, en daar was het, dat hij deze metafysica leerde.

Zijn kloekmoedigheid en dapperheid was ongemeen; nooit heeft iemand die op hem lette, gemerkt, dat hij bevreesd was voor ‘t aangezicht van een mens, als hij verscheen voor het voordeel van Christus; hij wist niet wat het was stil te zwijgen, als bij het in gevaar zag; ja hij was zo’n zoon van Levi, dat hij noch vriend noch broeder kende in de zaak Gods; welke gezegende gestalte hem vergezelde tot zijn graf toe: want hoewel zijn Meester zo teer omtrent hem, zo’n getrouw dienstknecht, was, dat hij in vrede zou sterven, zo weigerde Hij hem toch de eer niet van een martelaar, stervend onder een vonnis van gevangen te zijn in zijn eigen huis; de Heere rukte hem uit de kaken van een bloedige dood, waarmee hij bedreigd was, en die voor hem beoogd was, door degenen, wier verbolgenheid bijna tot die hoogte gekomen was, dat ze in de grond zeiden: brengt hem hier op het bed, opdat wij hem doden mogen, want niet vergenoegd met het getuigenis van de doktoren, noch van de overheden noch van de leraren van die plaats, verzekerend dat hij niet bekwaam was, om naar Edinburgh te reizen (hetwelk door ‘t gevolg droevig bevestigd werd) zo werd hij in zijn eigen huis vastgezet, als hij niet machtig was om buiten te gaan, en hij werd te schande gemaakt in die plaats, waar hij met recht de naam verdiende van een van de geleerdste, voorspoedigste, en arbeidzaamste godgeleerden, die ooit die stoel vervuld hebben, en van een van de getrouwste en vlijtigste predikanten, die ooit over een volk waakte of daaronder werkte.

De verborgenheid des Heeren was ook met deze held Gods; de Heere openbaarde hem vele dingen, die Hij stond te doen omtrent zijn Kerk, ja ook omtrent bijzondere personen; als hij daar te Aberdeen opgesloten was, zo toonde en verzekerde hem de Heere, dat Hij een groot werk in Schotland zou gaan doen, Zijn Kerk zuiveren, de snode regering van de bisschoppen wegnemen, en Zelf als Koning in ‘t midden van hen heersen. Gelijk hij dat in deze brieven menigmaal vrijmoedig geschreven heeft, en gelijk hij het voorzag en voorzegde, zo is het ook gebeurd; zelfs terwijl hij nog in zijn gevangenis was, zo brak het licht door, en de Heere Jezus kwam als een machtige Held, om Zijn volk te verlossen, toen begon die heerlijke verandering en hervorming, welke geduurd heeft, totdat de bisschoppen met de tegenwoordige koning van Engeland en Schotland zijn teruggekomen, en een grote verwoesting hebben aangericht, die met geen bloedige tranen genoeg kan beklaagd worden. (Och dat Nederland eens die heerlijkheid Gods in het midden van haar zag! dat eens de Geest Gods zo daarop werd uitgestort, en ‘t werk van de hervorming in de kerk, politie, militie, huisgezinnen, scholen en academiën met kracht inkwam!) degenen die de uitkomsten van de zaken weten te vergelijken met hetgeen deze lijdende dienstknecht voorzag omtrent het werk in ‘t algemeen, en in opzicht van enige bijzondere personen, die kunnen oordelen van zijn bijzondere inlatingen in de geheimen Gods. Ook voorzag hij met veel droefheid van de ziel de schandelijke afval van Schotland, die even na zijn dood gebeurd is, gelijk de Heere hem ook heeft laten zien een verlossing van Zijn Kerk daar, welke nog door de vromen in Schotland verwacht, en met groot verlangen tegemoet gezien wordt; dit zal ik tonen met zijn eigen woorden, in een brief, die hij niet vele weken voor zijn dood, te St. Andrews in het jaar 1661, geschreven heeft aan Mr. Robert Campbel. Mij aangaande, zegt hij, ik ben nabij de eeuwigheid, en om tienduizend werelden zou ik niet durven avonturen, om af te gaan van de protestatie tegen de verdorvenheden van de tijd, noch mij voegen bij de schandelijke afval van vele zwijgende en stomme wachters van Schotland; maar ik reken het mijn laatste plicht, een protestatie te gaan doen in de hemel voor de rechtvaardigen Rechter tegen de practicale en wettische Verbondsbreuk, en tegen al de eden op de gewetens van des Heeren volk gelegd, en tegen al de paapse, bijgelovige en afgodische geboden van de mensen; weet, dat nu de omverwerping van de gezworen hervorming, de invoering van papisterij, en van de verborgenheid van de ongerechtigheid, op weg is in de drie koninkrijken, en al wie zijn klederen rein wil houden, is onder dit bevel: raak niet, en smaak, en tast niet aan. De Heere roept u, o lieve broeder, om voorts standvastig te zijn, onbeweeglijk, en altijd overvloedig in ‘t werk des Heeren. Onze koninklijke en vorstelijke Meester is op zijn reis, en zal komen, en niet vertragen, en welgelukzalig is de dienstknecht, die Hij, als Hij komt, wakende zal vinden; vrees geen mensen, want de Heere is uw licht en zaligheid. Het is waar, ‘t is wat droevig en troosteloos, dat u alleen bent, maar zo was het ook met onze dierbare Meester; en u bent ook niet alleen, maar de Vader is met u. Het kan wezen, dat ik geen ooggetuige hiervan zal zijn in het vlees, maar ik geloof, Hij zal haastelijk komen, die onze duisternis zal weg doen, en heerlijk zal schijnen in het eiland van Brittanië, als een gekroond Koning, hetzij in een formeel bezworen Verbond, hetzij op Zijn Eigen heerlijke wijze, hetwelk ik laat aan de bepaling van Zijn oneindige wijsheid en goedheid, en dit is de hoop en ‘t vertrouwen van een stervenden man, die tot bezwijkens toe verlangt naar de zaligheid Gods. Op de laatste februari van ‘t jaar 1661, hetwelk omtrent een maand was, voordat hij stierf, in het einde van een breed getuigenis, dat hij gaf aan ‘t werk van de hervorming in Schotland, sprak hij deze woorden, nadat hij van het lijden voor Christus gesproken had: Zalige ziel, zeide hij, die haar leven niet liefheeft tot de dood; want op dezulke rust de Geest der heerlijkheid en de Geest Gods, 1 Petr. 4:14, maar wij kunnen niets anders zeggen of dit is een dag van duisternis, en geen dag van lastering en schelden; de Heere heeft zich bedekt met een wolk in zijn toorn; wij zagen uit naar vrede, maar zien het kwade: Onze zielen verheugden zich, als zijn majesteit ‘t Verbond Gods bezwoer, en zijn zegel en handtekening daarbij deed, en het daarna bevestigde door zijn koninklijke belofte zodat de gemoederen van de onderdanen de Heere loofden, en op het genezende woord van een Prins rustte. Maar nu, helaas! het tegendeel is door een wet vastgesteld, het graveersel is afgebroken, de instellingen zijn mismaakt, zodat wij gebracht zijn tot de vorige dienstbaarheid, en tot de ongereformeerde klomp van bisschoppelijke verwarringen, en ongeregeldheid; en het koninklijke voorrecht, dat Christus toebehoort, is van Zijn hoofd afgenomen; wij hebben dagen van droefheid gezien, en hebben rechtvaardige oorzaak te vrezen, dat men ons dat zal doen lezen en doen eten, waarin geschreven zijn klaagliederen, zuchting en wee; maar wij geloven, dat Christus zo niet van dit land weggaan, maar een overblijfsel zal behouden, en Hij zal heersen als een overwinnend Koning van de einden der aarde. O! dat er volken, geslachten, tongen waren, en al het volk, dat op Christus’ bewoonbare wereld is, die Zijn troon met geroep en tranen mochten omringen, om de geest der smeking, die beloofd is, die over de inwoners van Juda te dien einde zal uitgestort worden. Omtrent twee en een half uur voor zijn dood was onder andere dingen, die hij sprak; die zeer naar de hemel smaakten, en de zielen dergenen verkwikten, die ze hoorden, ook deze uitdrukking: Ik twijfel er geenszins aan, of Christus zal opstaan, en verslaan de lendenen Zijner vijanden. Dit was in diezelfde nacht, welke volgde op die duistere en nare dag, waar in des Parlements Rescissoire Acte, dat is, van verbreking van al de banden van het Verbond gemaakt was, alsof God het Zijn stervende dienstknecht wilde bekend maken, opdat hij het aan anderen mocht mededelen, dat Hij die Acte wilde vernietigen, en de verbrekers van de heilige banden verbreken; een wond in de lendenen, als de slag gegeven wordt van Hem, die is God Almachtig, moet dodelijk zijn, indien Hij hen daar verwond, moeten zij vallen, al waren zij sterker dan leeuwen; want wie kan voor Hem bestaan, als Hij eens toornig is? En ‘t is vreselijk te vallen in de handen van de levende God.

Vele dagen achter elkaar voor zijn dood was hij met zoveel blijdschap des Heiligen Geestes vervuld, als hij kon houden; en als hij nergens over te klagen had, zoo was evenwel dit zijn klacht in zijn weggaan (hoewel met een zoete onderwerping aan zijn Meesters wil) dat hij in dat bed van eer niet stierf, en dat hij niet was voortgebracht, om zijn leven en laatsten adem uit te blazen op een schavot, nademaal zijn Meester zulke gunstbewijzen uitdeelde onder die Hem volgen (want aan sommigen ((en geloofd zij Hij eeuwiglijk, die hen met eer daardoor gevoerd heeft)) is het gegeven, niet alleen te geloven, maar ook te lijden, en dat tot overtuiging van hun vijanden, als mensen, die eerder schenen te triomferen over die koning der verschrikkingen, als verzet te zijn door zijn vreselijk aanschouwen) en nademaal Hij zulke bewijzen nam van de getrouwheid en genegenheid van sommige van Zijn navolgers. Zijn eigen woorden op deze gelegenheid, die uit zijn mond zijn opgetekend, als hij nu op de dorpel van de heerlijkheid stond, gereed om de onsterfelijke kroon te ontvangen, waren deze (en hij heeft deze woorden meermaat herhaald) mijn tabernakel is zwak en ik zou het een heerlijker wijze achten van uit de wereld te gaan, mijn leven af te leggen voor de zaak, bij het kruis van Edinburgh, of van St. Andrews, maar ik onderwerp mij aan mijn Meesters wil.

Maar om nog nader te verstaan, hoe liefelijk hij was in zijn dood, en hoe die dood met zijn vorige leven recht overeenstemde, waarin hij zo menigmaal geproefd had de gevoelige inlatingen van de Geest, zo zal ik alleen enige van zijn laatste stervende uitdrukkingen ophalen, uit zijn mond opgetekend, door degenen, die toen bij hem in zijn sterven tegenwoordig waren, hij zeide dan; Ik zal schijnen, ik zal Hem zien gelijk Hij is, en al ‘t schone gezelschap met Hem, en ik zal mijn brede deel hebben. Het is geen lichte zaak een christen te zijn maar wat mij belangt, ik heb de overwinning gekregen, en Christus steekt zijn armen uit, om mij te omhelzen. Ik heb mijn vrezen en bezwijkingen gehad, gelijk een ander zondig mens, om met een goede naam daardoor te geraken; maar zo zeker als Hij ooit tot mij sprak in Zijn Woord, zo heeft Zijn Geest ook aan mijn hart getuigd, zeggende: vrees niet. Hij had mijn lijden aangenomen, en de uitkomst zou geen stof tot bidden, maar tot loven zijn. Ook zeide hij: Uw Woord was gevonden, en ik at het, en ‘t was mij de blijdschap en verheuging van mijn hart. En een weinig voor zijn dood, na een flauwte zei hij, nu gevoel ik, ik geloof, ik geniet, verheug mij. En kerende zich tot Mr. Blair, toen tegenwoordig, zeide hij, ik weid op manna, ik heb engelenspijs, mijn ogen zullen mijn Verlosser zien, ik weet dat hij ten laatsten dage op de aarde zal staan; en ik zal opgenomen worden in de wolken, om Hem te ontmoeten in de lucht. En daarna had hij deze woorden: Ik ontslaap in Christus, en als ik ontwaak, zal ik verzadigd worden met Zijn beeld. O, had ik armen, om Hem te omhelzen! En tot een, die van zijn arbeidzaamheid in den predikdienst sprak, riep hij uit: Ik laat dat alles varen, de haven daar ik in wil zijn, is verlossing en vergeving der zonden door Zijn bloed. En zo vol van den Geest, ja als het ware overwonnen met gevoelige genieting, blies hij zijn ziel uit; zijn allerlaatste woorden waren: Heerlijkheid, heerlijkheid woont in Immanuels Land!

Hij stierf den 29^e maart van het jaar 1661, en het verlies van zulk een meester in Israël werd zeer beklaagd door allen die Zions welstand zochten en wensten in Schotland. Een van zijn discipelen, troostende de vromen, die over zijn dood onmatig bedroefd waren, zeide aldus, gelijk hij dat in de voorrede voor Rutherfords brieven heeft gesteld: Laat de tranen uw ogen niet verblinden, dat gij niet zoudt opmerken de goedheid Gods, die ons zulk een gegeven heeft. Het was een woord van een uitmuntend en welgeoefend christen (waardig gedacht te worden in dit tegenwoordig geval, en opgetekend te worden voor de nakomelingen) merkend dat velen droefgeestig waren om het wegnemen van een der meest brandende en schijnende lichten, waarop Brittanië te roemen heeft, (ik bedoel die grote uitlegger der Schrift Mr. Burham) zo zeide die waarde persoon: keert uw tranen en zuchtingen over dit verlies, hoewel ‘t bijna schijnt niet te vergoeden te zijn (een eeuw nauwelijks nog zo’n ander voortbrengende) in gezangen van lof, en geeft uw droefheid zo niet toe, omdat de Meester een gezant heeft thuis geroepen, die zo getrouw en voorspoedig voor Hem gehandeld heeft, dat gij ondertussen de Heere des oogstes zou vergeten te prijzen, Die zulk een arbeider in zijn wijngaard heeft uitgestort; laat de grootheid van uw droefheid u niet doen vergeten den rijkdom van Zijn goedertierenheid aan de kerk van Christus in Schotland, daarin dat er een Mr. Burham was, om daaruit te sterven. Zo zeg ik, als gij in deze brieven te lezen gedenkt, dat de waarde schrijver ervan tot zijn rust is gegaan, zo wordt toch niet schuldig aan zoveel ondankbaarheid, door uw overdadige droefheid, dat ge Gods zorg en vriendelijkheid omtrent de kerk van Schotland zoudt vergeten, die hun onder anderen een Mr. Rutherford gaf; een die niet alleen binnen en buiten ‘s lands vermaard was wegens zijn grote geleerdheid, maar zulk een dienaar van het Evangelie enz.

Zo ver ‘t leven en sterven, van die getrouwe dienstknecht van Jezus, Mr. Rutherford. Nu zal ik schrijven van het uitnemend voordeel en zoetigheid van de brieven.

Het is niet te zeggen, wat nuttigheid en kracht deze brieven gedaan hebben, in die tijd als hij die eerst geschreven heeft; de Heere heeft ze onder anderen gebruikt als een gezegend middel om de vrome harten te bereiden en te verwakkeren tot het grote werk, dat Hij op die tijd in Schotland ging werken; al wie smaak hadden in de dingen Gods, en geoefende zinnen hadden, om te onderscheiden de dingen die verschillen, als die deze brieven zagen en lazen, waren er mee ingenomen; en een menigte kopieën zijn er van afgeschreven; en zoo kan ik niet twijfelen; of zij zullen ten hoogste nuttig en aangenaam zijn door Gods meegaande zegen, aan diegenen, welke enige kennis hebben van de zoete ademingen van Gods Geest, die ooit door smaken gezien hebben, hoe goed de Heere is, of die ooit ondervonden hebben, wat zielsbenauwdheid daar volgt op het verbergen van Zijn aangezicht van een, die zijn voldoening zo volkomen geplaatst heeft in het licht van Zijn aangezicht, verheven over de ziel, dat hij zichzelf niet kan genieten, als hij Hem niet geniet, maar draagt zich als een die van alles beroofd is, ‘t welk het leven begeerlijker dan de dood maakt. Zulken zullen hier vrij wat te beschouwen hebben; zij zullen beiden deze staten voorbeeldig voor ogen zien gesteld in een uitmuntenden heilige; zij zullen hier vinden, wat een hemel de heiligen hebben, of hebben kunnen aan deze zijde van de heerlijkheid, en hoe zeer Gods gevoelige tegenwoordigheid al hun droefheid doet vergeten, gelijk een gevoelde afwezigheid al hun andere genieting bitter maakt.

Degenen die alleen vermaak en ingenomen zijn met nieuwe of hoogdravende gedachten, die geen natuurlijke samenknoping hebben, met het hart te ontsteken met de liefde Gods, maar die daar zijn het wild vuur van de eeuw, het meeste deel rook in plaats van licht, een duistere flikkering ontstaande uit het verduisterd verstand van de mensen, van welke licht, totdat zij van boven verlicht zijn, opgaat uit een donkere kerker, en ten verderve leidt tot de put des verderfs, in plaats van hem te besturen, die het volgt tot een plaats van rust, zulken zullen hier geen vermaak vinden, maar zullen er misschien mee spotten, zeggende gelijk die spotters: deze zijn vol zoete wijn; laat die elders gaan, wij zullen ze niet nodigen om dit te lezen; dit is een spijze die zij niet kennen; zij weiden zich liever met as en vullen hun buik met de oostenwind, die in plaats van voedsel niets voortbrengen dan veel pijn in het binnenste. Maar u, geheiligden des Heeren, zult dit werkje verwelkomen, als hetgeen dat spijs en medicijn voor uw ziel bevat; u zult hier veel boeken samengerold vinden in weinig woorden, een grote ziel in een klein lichaam opgesloten, veel pit van de praktikale godsdienst in iedere brief, ja in iedere regel bevat. Hier zult u iemand ontmoeten, die verwarmd is van de liefde Gods, die daar schijnt en weerschijn van hitte geeft op allen, die omtrent hem zijn, latend u uit zijn eigen ervaring weten, wat er in een gemeenschap met God te vinden is, nergens zozeer begerig naar, als dat u en anderen met hem deelgenoten mocht wezen van diezelfde liefde, die beter is dan het leven en van diezelfde gelukzaligheid die hem de ganse dag in God deed roemen, en zichzelf in zijn verdrukking zegenen. Ziehier te smaken van ‘t geen hem blijmoedig maakte onder het kruis, en hem in staat stelde om al zijn zwarigheden te verzetten. Als gijlieden een weinig met hem verkeert, zult u misschien uw hart brandende vinden binnen u, terwijl u met deze warme ziel spreekt, welks woorden vuur schijnen te werpen in de genegenheden, en ‘t hart in een vlam te zetten. De schrijver is in zijn andere geschriften ver boven vele mensen, maar in deze brieven, (hoe laag zij ook in ‘t eerste aanzien mogen schijnen) is hij boven zichzelf, zijnde dikwijls als iemand die verhoogd is boven het rijk der sterfelijkheid, en reeds opgenomen in de rang van de engelen, of als een engel onder de mensen neergekomen, tonend aan de inwoners van deze lage wereld iets, van wat steeds een grote verborgenheid zal zijn, terwijl wij hier zijn, namelijk wat een leven dat zij leiden, die God zien, gelijk Hij is, en Hem genieten.

Gijlieden zult hier betoond en uitgedrukt vinden, vooreerst, wat een hoge springvloed van blijdschap en vertroosting de ziel van deze lijdende dienstknecht vervulde en overstroomde, zodat ge menigmaal zult zien, dat hij zich uitdrukt als een die met een overlading van liefde gepijnigd is (o zeldzame en zalige ziekte!) ernstig verlangend naar een meer bevattende ziel, om meer te vatten van die oneindige oceaan, die noch oever noch grond heeft. Dit is de winst van een, die het verlies van alles om Christus kan verdragen. Dit is de koele verkwikkende schaduw, die hij in de oven vindt, welke niet alleen ‘t vuur van de verdrukking weerhoudt van hem te verzengen, of tot as te verteren, maar dat ook een wenselijker lot maakt, dan ‘t geen anderen ‘t beste leven achten; nademaal de ziel in ‘t midden van deze vlammen zo nabij God ingelaten zijnde, dat de blijdschap al de palen overvloeit, en ‘t hart met vermaak parfumeert, zover is van te klagen over de vurige beproeving, dat zelfs het kruis van Christus haar begeerlijker is dan een kroon. Daar is het dat de vromen, naast aan de hemel, meest van God genieten, en dit doet hen zoetelijk zingen, onder al hun uitwendige droefenissen die hun overkomen, terwijl anderen in hun paradijs van een dwaas, wat zij ook lachen, droefheid aan hun hart hebben, en zich met vele smarten doorstoken vinden.

Ten andere: u hebt hier soms een krachtige uitdrukking van een gevoelde ledigheid; want dit volle feest is geen, en kan niet zijn een gewone spijs: ‘t is het buitengewone banket voor Gods volk door geloof, en niet door aanschouwen, de gestadigheid van die vreugde zowel als haar volheid wordt voor de presentiekamer of binnenkamer bewaard; geen heilige, hoe uitmuntend hij ook is, zelfs in ‘t lijden voor Christus, kan verwachten dat al de tranen van zijn ogen zullen afgewist worden, voordat hij tot dat land komt waar al de inwoners eeuwige blijdschap op hun hoofd hebben, en alwaar zij buiten gevaar van zondigen zijn, zowel als buiten het rijk van lijden. Ik zeg, daar zult u soms zien een gevoelde ledigheid, die de ziel in een koorts van begeerten werpt; die rivier Gods, die vol water is, die de ziel overvloeide en verkwikte, loopt weer in de zee, van waar zij kwam; en in deze lage eb zult u zien, hoe de patiënt met het afwezen gepijnigd is, en wat een hijgen er is naar gevoelige tegenwoordigheid; de ziel wasemt zich als het ware uit, in zulke wensingen als deze: O wanneer zult ge tot mij komen! of, o wanneer zal ik komen, en voor U verschijnen, en eens voor al, en voor eeuwig gesteld zijn buiten de vrees, dat er enige wolk zal opkomen, om het licht van Uw aangezicht weg te nemen! De ziel wordt in dit afwezen gezengd met de koorts en vlam van brandende begeerten; doch dat er nog hoop is, dat houdt de ziel in ‘t leven, dat ze niet uitgaat; dat bewaart haar van verteerd te worden, en van te verzinken in moedeloosheid en bezwijmingen; en hoewel de uitgestelde hoop ‘t hart krank maakt, zo is er toch zelfs in deze pijn een zekere verlichting. Want een onfeilbare verwachting van een toekomend goed geeft een tegenwoordige verkwikking aan de verwachter, en doet hem zichzelf berispen, zeggende: wat zijt gij neerslachtig in mij, o mijn ziel? Deze ziekte was nog nooit tot de dood, maar altijd tot heerlijkheid Gods, daarom hoopt op Hem, want ik zal Hem nog loven.

Drieërlei staat van de vrome zielen zult gijlieden hier levendig beschreven vinden.

In de eerste plaats zult u hier horen en zien, hoe een hongerende en verlangende ziel vervuld en onthaald wordt met de vertroostingen Gods, en als zij in die gestalte is, hoe zij dan ten einde is, om van God te denken of te spreken. Zij weet dan niet, wat zij doen zal en hoe zij zichzelf voor Hem dan zal uitlaten; de vergenoeging, die zij in zich heeft, en de verbintenis, waaronder zij zich ziet liggen, doet haar op alles, wat ze voor Hem doet, van hem spreekt of denkt, zien met een zekere heilige onvergenoegdheid; zij behaagt zich niet in Hem te behagen, en al neemt Hij aan, hetgeen de liefde aanbiedt, zo wenst toch de liefde nog zoveel in ‘t geen gedaan wordt, dat ze alles met een schaamroodheid opdraagt. En in overeenstemming met deze liefelijke en ordelijke verwarring van de Geest, is de grootste welsprekendheid en kunst van welzeggen een soort van afgebroken en gesneden redenen. De ziel is zeer begerig te spreken, maar niet wetende wat te zeggen, ‘t geen niet onwaardig is voor Hem, zo valt ze in een stille verwondering, en nochtans moet zij iets zeggen, waarin zij wel zichzelf niet behaagt, nochtans een goede zin voor Hem maakt en een liefelijke melodie in zijn oren. Dan is ‘t dat Hij ingenomen schijnt te zijn met hetgeen waarin de ziel zoveel feilen en gebreken vindt, dat hij zegt: spreek voort, laat mij zien dat schaamrode aangezicht, laat mij uw stem horen, want uw stem is zoet en uw gedaante is liefelijk. Veel van deze soorten van redenen zult ge kunnen merken in deze brieven, waaraan de heilige schrijver zeer gewend was in zijn alleenspraken met God.

In de tweede plaats, u hebt hier de droeve staat van een ziel, beroofd van deze zoete genietingen. Hij die nu even was genomen in het huis van de maaltijden, en de banier van liefde tot zijn verhemelte had, vindt nu, dat die wijn met specerijen, die zijn ziel met vermaak dronk, uit zijn hand gerukt wordt, en hij hijgt om te hebben een druppel van de beek van zijn wellusten, waarin hij niet lang tevoren zichzelf baadde. Daar volgt dan een nacht van droefheid in de ziel, omdat de zon, die het verlichtte en verwarmde met haar stralen, is ondergegaan. Dan breekt de ziel uit, door vele doorgangen tegelijk, haastende naar Hem, Die Zich onttrokken heeft, zij loopt uit door de ogen in tranen, en door de mond in klachten, vanwege Zijn afwezigheid; doch ‘t geloof stelt deze bezwijkende ziel weer aan de kant van de rivier, en houdt haar daar tegen, dat zij niet weg loopt, totdat de zee wederom vloeit, en de begeerte doet hem uitzien met een waterig oog, als geen uitstel kunnende verdragen; de inwendige weergalm van het hart ondertussen zijn steeds deze: Hoelang zult Gij uw aangezicht verbergen van mij? Hoe lang? En terwijl hij in die gestalte is, zo zoudt u hem niet kennen, dat hij dezelfde is die hij een weinig tijd tevoren was, of die hij binnen kort hierna wezen kan en zal: en geen wonder; want hem is ontnomen en ontbrekende, ‘t geen de gezondheid van zijn aangezicht was, zodat hij bleek eruit ziet. Gelijk het wenend oog van de mensen, verblind met het water, de voorwerpen niet kan zien gelijk zij zijn, inzonderheid als zij wat ver zijn, zo bevindt gijlieden, dat deze heilige man in deze benauwde uren zijn jaloersheid uitte, en dat hij wegens de onttrekking zijn droefheid plaats geeft. Nu gelijk de blijdschap in God te genieten. blijkt uit het gezegde het grootste van alles te zijn (want onder deze volle openbaringen kan de ziel vervoerd worden tot zo’n verrukking van vermaak, dat de mens voor een tijd niet weet, of het in ‘t lichaam of buiten ‘t lichaam is), zo is de droefheid over de beroving van die, omdat de Gever het nodig ziet, deze openbaringen in te houden wetende dat voor een tijd bezwaard te zijn door menigerlei verzoekingen, bekwaam is voor degenen, die zonen van de vertroosting zijn, (en die binnen weinig dagen een eeuwig jubeljaar zullen hebben) de smartelijkste en scherpste boven alle droefheden. Dit is zieleangst, en het minst van alles te verdragen, omdat zij de geest zelf daaronder doet zinken, die indien zij gezond was, ‘s mensen zwakheden zou ondersteunen; terwijl het aldus met hem is, zo kan zijn bed hem niet vertroosten, noch zijn koets zijn klachten verminderen; en in deze koorts ontvallen hem sommige uitdrukkingen, die hij als lichtvaardig en onbedacht herroept, als de hoogste angst over is, zodat hij op rijper berading moet zeggen: dit was mijn zwakheid.

In de derde plaats, daar is een staat die middelslag is tussen deze twee, waarvan ook dikwijls in deze brieven gesproken wordt, en dat is zo’n gemeenschap met God, waarin de ziel een welgevallen heeft in Hem, zeer begerig is om Hem in alles te behagen, zonder die buitengewone verrukkingen van blijdschap, en tegelijk vrij van die diepe neerslachtigheid. Dit is meer de algemene weg van de heiligen, van wie de dagelijkse oefeningen zijn, te komen om hun besturingen van hun Meester te ontvangen, en te trachten, om volgens die te wandelen, als lieden die steeds onder hun Meesters oog zijn, en die aan Hem zullen moeten rekenschap geven; in welke dienst zij niet missen hun eigen zoete troost, want de weg waarin zij wandelen, is een weg van lieflijkheid, en al deze paden zijn vrede; hoewel het zo’n overvloeiende vrede niet is, die tot een onuitsprekelijke en heerlijke vreugde opkomt, want volle vreugde is niet anders dan vrede, zwellende tot buiten het gewone kanaal, en overlopende al deze oevers. En aan de andere zijde, zij missen hun eigen beschuldigingen en berispingen niet; menigmaal zijn zij voor God met de tranen in hun ogen, en weten wat het is, te zuchten vanwege een lichaam des doods binnen hen, vanwege die wet, die in hun leden is, strijdende tegen de wet huns gemoeds, en hen gevangenneemt tot de wet der zonde, die in hun leden is. Nochtans hebben deze veel minder droefheid dan sommigen, die God lief zijn, welke komen brullen vanwege de ongerustheid van hun harten, en uitroepen over de pijlen van de Almachtige, die in hen steken, en over ‘t vergif ervan, welk hun geest uitdrinkt; zodat zij, terwijl zij in dit lijden zijn, met de wijze Heman bijna doodbrakende en twijfelmoedig zijn.

Geliefden, als gijlieden deze dingen in deze brieven zult lezen, zo zult u lichtelijk beginnen te denken of te zeggen, helaas! wij worden spaarzaam behandeld. Wij zijn grote vreemdelingen bij zulke gunstgenootsmaaltijden; maar u zoudt daarbij denken, dat deze een gezant van God was, nu in banden, en derhalve dat zijn Meester mild aan hem toen ‘t goede vergund heeft, behalve dat zijn zielestrijden en angsten zo ongewoon waren, als zijn zielsverrukkingen; en zo heeft het de Heere zo wijs geschikt, in zijn handelen met ieder lidmaat van dat lichaam, waarvan hij ‘t Hoofd is, dat degenen, die het volste vreugdefeest hebben, en tot de innigste gemeenschap toegelaten worden, ook gewoonlijk de diepste neerslachtigheden hebben, opdat de hoogmoed van hun ogen verborgen is. Die warme uren, en hete zonneschijn van een gevoelige tegenwoordigheid worden menigmaal opgevolgd door een scherpe stortregen, en duistere nacht van bittere verlating. Zo gijlieden zijn staat dan goed inziet, u zult merken, dat hoewel hij veel had, hij nochtans niets over had, en zo u de genade van God bij uw staat aanmerkt, u zult vatten, dat al hebt u weinig, u nochtans niets ontbreekt; want Hij is overvloedig omtrent de Zijnen in alle wijsheid en voorzichtigheid.

Maar toch om u klaar te zeggen, waarom hij zoveel heeft bevonden, hetwelk ons bijna dromen schijnen, en ongelooflijke dingen; behalve dat Gods volstrekte onafhankelijkheid er is, die met het Zijne mag doen wat Hij wil, en uitdelen naar dat het Hem gelieft, in opzicht van maat en tijd, de reden daarvan is, dat hij vrij heerlijker getuigenis voor de Heere Jezus gedragen heeft dan wij: hij gaf aan God als een Koning zijn getuigenis (hoe wel hij de Heere diende van ‘t Zijne) tegen de verdorvenheid van zijn tijd; hij had zoveel getrouwheid in zijn bediening, zoveel vrijmoedigheid, zoveel deftigheid en evangeliebetamende kloekmoedigheid, zoveel heilige ijver, zelfs voor ‘t minste wat Christus’ koninkrijk betrof (waarop wij ongaarne ons lijden vestigen, of om de bewaring waarvan wij onwillig zijn ‘t verlies van ‘t minste te wagen) zodat bleek, dat hij Hem zo liefhad, dat hij zijn leven ter dood toe niet liefhad, en dat Christus van hem niets kon eisen als een betuiging van zijn ijver voor zijn winst, van ‘t welk hij niet gereed was te scheiden. En de Heere aan de andere zijde, om te doen blijken, dat hij Hem niet voor niets kon dienen, en dat Hij een zonderling welgevallen had in zo’n ijverige gestalte des Geestes, heeft hem niet alleen buitengewoon ondersteund onder zijn zwarigheid, zodat hij niet bezweek, zelfs als hij aan anderen bovenmate bezwaard scheen te zijn, en boven zijn kracht; maar Zich ook op een zeer gemeenzame wijze aan hem geopenbaard, zodat hij nauwelijks iets hebbende, waarop zijn hoofd neer te leggen, toen vrije toegang had om zijn hoofd te leggen op Zijn schoot; want God toonde, dat Hij niets te groot noch te goed voor hem had, die zichzelf zo geheel aan Hem gaf. Laat ons ook arbeiden God getrouw te zijn, en ijverig in Zijn werk, en zo mogen wij hoop hebben, dat Hij, die aan deze en aan anderen getoond heeft, dat Hij niet onrechtvaardig was, zodat Hij hun ijver in ‘t doen, hun geduld in ‘t lijden, hun arbeid der liefde zou vergeten, ook de onze zal gedenken met die gunst, die Hij haar toegedragen heeft, en wij mogen verwachten, dat Hij tegen onze ziel in ‘t verborgen zal zeggen: ga nu heen, en eet uw brood, al is het bruin, met vreugde, en drink uw drank, al is ‘t geen wijn, met een goed hart; want Ik heb een welgevallen aan uwe werken, en deze zijn bij mij in gedachtenis opgekomen. O! maar een van die uren, die Mr. Rutherford had in Gods gezelschap, waren vele jaren lijden en zweten waardig in de hitte van de dag! Laat ons voornemen ‘t verlies van alles, ook ‘t leven zelf niet uitgenomen, in de dienst van onze Heere en Meester te ondergaan, die ons doet winnen door ons verlies, en al ons gebrek vervult naar de rijkdom Zijner heerlijkheid, wanneer wij alles hebben verlaten om Hem te volgen; het is zeker, als wij de Heere dadelijk getrouw zijn, geen verdrukking zal ons ellendig kunnen maken, het kruis dat Christus ons zal maken, zal ons dragen en ondersteunen, als wij het dragen; als wij dan op ons ergst zijn, zijn wij gelukkiger dan wij weten, of liever wij zijn alleen voor zover ellendig, dat wij niet weten hoe gelukkig wij zijn. Hij die toegelaten is, om te weten, dat hij een plaats in ‘t hart van God heeft, behoeft niet veel bekommerd te zijn, wat hem ontmoet van de hand van de mensen, dit kan al zijn tranen van zijn ogen afwissen, zelfs als hij dat droeve woord uitzucht: Ik ben arm en ellendig, dat hij weet, en dat andere woord er bij kan voegen: doch de Heere denkt aan mij, en Hij gedenkt nog ernstig aan mij.

Wij weten niet wat voor zware tijd en lijden God de Heere nog over ons brengen zal, maar ik kan deze brieven aanbevelen, als zonderling nuttig, om ons in ‘t midden van grote tegenstand moed te geven, en aan te zetten tot een vurige getrouwheid en een blijmoedig lijden; wij hebben hier een heerlijk patroon van een welgeoefende dienstknecht van God, dat ons leert hoe men zich onder ‘t kruis zal gedragen, en wat een zonderlinge troost, en hoeveel heerlijke vrijheid van de kinderen Gods kan genoten worden, in ‘t midden van de banden, en zwaarste moeilijkheden; hij spreekt zo verzekerd, en zo beweeglijk uit zijn ondervinding van de liefelijkheid van het kruis dat men om Christus’ wil draagt, dat men op zo’n verdrukking verliefd zou worden, hoewel zij tegenwoordig zijnde, menigmaal geen oorzaak van vreugde schijnt te zijn.

Ik moet hier, geliefden in de Heere, een weinig van mijn eigen bevinding verhalen; het is ulieden recht welbekend, wat een hevige vervolgingen, snode lasteringen, bittere versmadingen en dreigementen ik heb uitgestaan, nu enige maanden terug, en dat alleen ter gelegenheid dat ik het gewone gebruik van de menselijke formulieren, in tot God te bidden, en de mensen te vermanen en te onderrichten omtrent de H. Sacramenten en elders, met vele bondige redenen in ‘t openbaar, zo mondeling als schriftelijk, heb tegengesproken, en met mijn voorbeeld heb aangewezen en getoond dat vrij uit het hart te spreken, naar de bijstand van de Geest van de Heere, omtrent ons, hetzij in ‘t bidden hetzij in andere publieke bedieningen, voor de Kerk Gods allernuttigst en voor de dienaren des Evangelies in ‘t N. Testament allerbetamelijkst is. U weet, zeg ik, hoe vele mensen hun tongen bij die gelegenheid tegen mij gescherpt zijn geweest, ook van die het allerminst betaamde; dat ik in Holland en elders van menigten leugens ben beschuldigd geworden, waardoor de Satan naar zijn toorn en boosheid getracht heeft, was het hem mogelijk, mijn bediening te krenken, en ook ‘t grote en nodige werk van de hervorming, dat door alle getrouwe leraars wordt gewenst, merkbaar te stuiten en te hinderen. Nochtans moeten en willen allen (die, ‘t geen ik hier voorspreek en betracht, ernstig opmerken) toestaan en belijden, dat het in zich en afgetrokken van alle menselijke orders, alleszins stichtelijk en Gode behagelijk is, en volgens het Woord des Heeren. En u bent mijn getuigen, die het menigmaal ondervonden hebt en nog dagelijks ondervindt, hoe geheel opwekkend en voordelig voor u de vrije en onbepaalde aanspraak is tot God en tot de gemeente, gelijk u dat verscheidene malen in grote getale, zo met mond als met schrift, waar ‘t nodig scheen, verklaard en betuigd hebt. Doch nu (de Heere zij gedankt) is die zaak, gelijk elk weet, van de Eerw. Classis van Walcheren geoordeeld, als kunnende en zullende in mij toegelaten en verdragen worden (en dat evenzo, gelijk ik het openlijk in mijn traktaat beschermd heb, en nu enige maanden herwaarts heb ten uitvoer gebracht, zonder de minste verandering) waardoor dan degenen die tegenstonden, in rust zijn gebracht; hoewel ik graag daarbij had gezien, dat al de Classes van Zeeland, die in Gods voorzienigheid bij deze gelegenheid over dit punt ook hebben beraadslaagd, deze oefening van mij hadden goedgekeurd, en aan alle leraars de evangelische vrijheid in ‘t spreken in alle openbare verrichtingen van de godsdienst, hadden vrijgesteld en aangeprezen, als zijnde blijkelijk, naar het oordeel ook van duizenden gereformeerde leraars buiten ons land, tot veel groter verwakkering van de leraars en toehoorders, dan wanneer men aan formulieren gebonden is, in tot God te bidden, of de gemeente omtrent de Sacramenten en elders te onderrichten en op te trekken, en daarom een punt van hervorming, waarop zonderling mee in deze tijd van de verbetering te letten is.

Nu is het mij gebeurd, door de goede hand Gods over mij, dat ik op zelfde tijd bezig zijnde met de vertaling van deze uitnemende brieven van Samuel Rutherford, zonderling ben gesterkt en gehard geworden, door de overdenking, herkauwing, en toepassing van ‘t geen ik daarin recht naar mijn gelegenheid vond; zodat ik de velerlei lasteringen, stoute leugens, en gewone smadingen, die mij van allerlei soort van mensen werden nageworpen, met vreugde heb kunnen dragen, en roem in de verdrukking. Hoewel ik bekennen wil, dat ik niet ongevoelig ben geweest voor de bittere gesel van de snode en van de hel aangestoken tongen: maar nu uit merkelijke ondervinding kan spreken van de smarten die door ‘t vervolgen, schelden, liegen, dreigen, en faamroven van de mensen van deze wereld, aangezet door de grote lasteraar, aartsvervolger, en vader van de leugens de duivel, veroorzaakt worden in ijverige leraars, onder welke ik immers graag een van de minste was. Maar desniettegenstaande, zo kan ik tot lof van de Heere en tot aanprijzing van het kruis, dat om Zijnentwil wordt opgenomen, zeggen, dat zelfs in die tijd ‘t Woord van de beloften en van het Genadeverbond, mij de meeste smaak en zoetheid heeft gegeven, en ook deze brieven mij door Gods zegen tot een zoete hulp hebben verstrekt, om kloek, vrolijk, en zonder verschrikking of kleinmoedigheid de zaak van God staande te houden. Zodat ik, hebbende in een groot en bitter voorval gesmaakt de zonderling opwekkende en moedgevende ondersteunde kracht van de redenen, in die hemelse brieven opgesloten, nu met meer ingang, verzekerdheid en geloofwaardigheid ze u kan aanbevelen; die in des Heeren genadige voorzienigheid ulieden en anderen nu van mij worden ter hand gesteld, en ik ben niet zonder veel verwachting, dat ook aan anderen, hebbende van deze honig geproefd, de ogen zullen verlicht worden, en het hart gesterkt, dat ze geen kruis, ‘t welk de satan, en de wereld de getrouwen en heilige onbeweeglijken zal dreigen op te leggen, zullen willen ontgaan, met Gods zaak, of de welstand van de Kerk te kort te doen.

Belangende deze brieven heb ik nog dit te zeggen, dat het niemand met recht zou vervelen of walgen, dat een ding hier zo dikwijls wordt herhaald, indien hij met mij deze drie dingen wel opmerkt. Vooreerst, dat het aan verscheidene personen geschreven is. Nu stond hem vrij, bij allen die God vreesden, aan welke hij schreef, te verkondigen, wat goeds de Heere aan zijn ziel deed. Al hadden zij gehoord van zijn vervolging wegens ‘t evangelie, billijk was het, dat ze allen zouden horen dat de wereld, al doet ze haar best, een die lijdt, niet waarlijk ellendig kan maken, nademaal God hem gelukkig maakt in een gemeenschap met Hemzelf. De hitte van de vervolging kan alle lege waterwellingen opdrogen, of verbitteren, maar dan, gelijk hij vertoont, heeft de ziel vrije toegang tot de Hoge, en wordt toegelaten te drinken, ja tot dronken wordens toe, van deze beken Zijner wellusten. Dit is de specerijwijn die hij drinkt, en de spijze die hij te eten krijgt in ‘t verborgen, welke de wereld niet kent, en van Hem niet ontvangen kan; en hebbende bevonden, hoe zoet dit brood van God smaakt dat van de hemel neerkomt, zo kan hij niet nalaten aan anderen te zeggen, hoe hij genoten heeft, om in allen te verwekken de begeerten, om te komen deelnemen in deze lekkernijen, en zich niet meer te verbrassen aan de wereld zijn bedrieglijke spijs. Ten andere. Merk op, dat deze brieven op verscheidene tijden geschreven zijn. Want zeker, nademaal hij de vertroostingen Gods alle morgen nieuw vond, en ieder ogenblik overvloeiende, ‘t zou een bewijs van laffe ondankbaarheid in hem geweest zijn, zo hij maar eens gewag had gemaakt, van wat God menigmaal aan hem gegeven had. Ten derde. Let ook daarop, dat hoewel dezelfde zaak menigmaal herhaald wordt, dat evenwel meestendeels met zo’n zoete aantrekkende verscheidenheid van spreken geschiedt. Hij brengt het oude en nieuwe samen voort, ja, daar is steeds zoveel nieuws in, dat het bekwaam is, om telkens nieuwe begeerten te ontsteken, om uwe eigen ziel verzadigd te krijgen, en te zoeken, wat hij gevonden heeft. En als u eens daarmede vervuld zult zijn, zo zal uw praktijk in het aan anderen over te zeggen, ongetwijfeld zozeer met de zijne overeenkomen, dat u zult rechtvaardigen, wat hij gedaan heeft, en gij zult het dan onnodig oordelen, een verantwoording te doen voor het menigmaal uitroepen en verkondigen van des Heeren goedheid in het land der levenden. Ik weet wel, een deel vleselijk mensen, welke deze brieven in handen zullen komen, zullen gereed zijn, op de uitdrukkingen te vallen met berispingen, als denkende, dat ze of te algemeen, of te wonderlijk en te duister zijn, en zo zullen zij het bespotten. Want dat is de aard van zulke Ismaëlieten. Maar ik wilde hun wel antwoorden, dat zij wel moesten weten, dat de schrijver een groot meester in Israël was, die het niet ontbrak, aan bekwaamheid om zich uit te drukken, zoals hij het best verstaan zou worden; en hoewel zijn spreekwijzen in zijn moedertaal allerkrachtigst vallen, die het Nederlands zo niet heeft kunnen navolgen, zo zullen zij toch voor geestelijke mensen klaar zijn, en van zoete ingang. ‘t Is waar, vele dingen zijn daarin, welke niet zijn te verstaan, dan door smaken, en hij die de verklaring niet heeft, zal de tekst nooit verstaan. Doch ik wilde raden degenen, die geen zin noch smaak hebben in ‘t geen hier geschreven is, dat zij liever ‘t boek stilletjes neerlegden, (want ‘t wordt hun niet opgedrongen) dan door ‘t tegenspreken, van ‘t geen zij niet verstaan, zo weinig voor hun goede naam te zorgen, dat zij nu aan de wereld dat geheim openbaren, dat ze genadeloze mensen zijn, bij welke de dingen Gods onsmakelijk en aanstotelijk zijn. Doch wat ulieden belangt, geliefden, ‘k weet, gijlieden zult zijn taal meestendeels verstaan, en vergenoeging vinden, als u daar zult lezen, hoeveel zoete uren en troostelijke alleenspraken deze uitmuntende heilige met God gehad heeft in de oven van zijn verdrukking. Gij zult ras zien, dat hij veel heeft ontvangen boven ‘t geen, waar de christenen gewoon toe komen, zelfs die al merkelijke voortgang in de wegen des Heeren gedaan hebben. Gelieft het de Heere niet, dat gijlieden hier op aarde zo zult opgetrokken, en onthaald worden, zo stelt u toch voor, de tijd ja de eeuwigheid komt, in die u zult opkomen, en plaats nemen onder de geesten van de volmaakt rechtvaardigen, en bezitten tot verzadiging ‘t geen, waarnaar u hier zo verlangt. Dan zullen al uw kindse gedachten van God verdwijnen, als uw zon zal opgegaan zijn tot op de volle middag. Dan zal uw verstand ten volle verlicht zijn, en zien de Heere klaar, gelijk Hij is, zonder ooit een wolk tot verduistering van uw beseffen van God te ontvangen. Dan zal uw wil een volkomen welgevallen scheppen in Gods wil, en uw hartstochten zullen eeuwig rechtuit gaan tot Hem, zonder ooit in gevaar te zijn, van tot enig ander voorwerp vermaakt te worden. De Geest des Heeren Jezus zij met u allen.

Sluis, 6 oktober 1673

Uw toegenegen dienaar en broeder in onze zoete Heere Jezus, Jakobus Koelman